یوروم و الشتیری

یئنه دیلیمیز، ادبیاتیمیز

همت شهبازی

بئله نظره گلیر کی بو گونکو دیلیمیزی قورویوب ساخلاماقیاواش یاواش چتینلشیر. دیلیمیزین الینده، قوروما جیهازلاری (مثلن: مدرسه، مئدیا، تلویزیاو...) اولمادان یاری جان حیاتا داوام ائدیر. بئله اولدوقدا دیل اؤز کؤکونو، اؤزاوریژیناللیغینی ایتیریر؛ بو دا ادبی یارادیجیلیقدا تاثیر قویور. دیلیمیزین کلمهاحتیاطلاریندان (ذخیره) اوزاقلاشان اوخوجوموز، ادبیاتیمیزین دا دیلینی باشا دوشمهیهجکدیر.داها دوغروسو، بو گون ادبیاتیمیز بیر دیل یاشاییر، کوتله آراسیندا یاشانان دیلایسه، باشقا بیر دیل حساب اولونور. بو سؤز، ائله آلینماسین کی عمومیتله بو ایکیدیل حقیقتن ایکی فرقلی یابانجی دیل ساییلیرلار. بو سؤزدن مقصد دیلیمیزده اولانگئدیشاتا اولتیماتوم وئرمکدیر.

دانیشیق دیلیمیز صنعی و ساختالاشیر. اونا گؤره کی همقراماتیکاسی (نحوی) یادلاشیر هم یئرلی و دوغما سؤزلریمیز باشقا دیللردن گلنسؤزلرله قاریشیر. بعضیلری بونو آل-وئر حساب ائدیرلر. منجه بونو او زامان آل-وئرحساب ائتمک اولار کی آلیش-وئریشده اولان ایکی دیل آراسیندا بوتون واریانتلار آرباو برابر، یعنی منیم دیلیمی تبلیغ ائدن مئدیا، یازی، اوخوجولوق، مکتب و ...آلیش-وئریش ائتدییم دیلین جیهازلار ایله باشا باش اولسون. بیز بونون ترسینیگؤروروک.

بیر طرفین خئیرینه سونا چاتان دیلده اولان سؤز آلیش وئریشینینآدی یالنیز قوماردیر. بو قومارین بیر اوجوندا اودان، بیر اوجوندا ایسه اودوزانواردیر. چونکی جیهازلاردا برابرسیزلیک حاکیمدیر. بس دیلیمیزه داخیل اولان یاد بیردیلین کیملییی برابر دورومدا آلیش-وئریشه کئچه بیلر. عکس حالدا ایسه زیان گؤرنکیمسه، بو مسئلهیه یئترینجه قایغی گؤسترمهین طرف اولاجاقدیر.

بوردا ایسه صحبت بیزیم آنا دیلیمیزدن گئدیر. مسئلهنین هرطرفینه یاناشدیقدا ان آزیندان دانیشیق و یا کوتله دیلیمیزده اودوزان طرف ده ائلهبیزیک. قالیر ادبیات دیلیمیز. بو دا هر ایکی طرفدن قیسقیدادیر. یعنی بیر طرفدنباشقا دیللرین هجوم گتیرمهسی، بیر طرفدن ده یوخاریدا دئدییم او دانیشیق دیلینی باشقادیللرین خئیرینه اودوزان واریانت، ادبیاتیمیزین دیلینی باشا دوشمهمکدهسوچلاندیریر؛ بونون آردیندا ایسه ادبیاتیمیز اوخوجوسوز قالیر. ادبیاتچیلاریمیز،یالنیز بیر خاص ادبیاتچیلارلا دانیشیغا و دیالوگا کئچه بیلیر.

بو دورومدا نه ادبیاتچی و نه اوخوجو اؤز توتدوغو یولدانگئری چکیله بیلمیر. ادبیاتچی گئری چکیلدیکده اونون تکجه سیلاحی اولان دیلینینآرادان گئتمهسینین شاهیدی اولور. بونا گؤره ده اوغراشدیغی دیل، دوشونولمز اولسادا قورویوب ساخلاماسینا فیکیرلشیر. داها دوغروسو او، بو گونکو یازدیغی اثره گلهجکده،تاریخی دیلچیلیکده، موزئیلره باش ووران آرخئولوقلار (باستانشناس) گؤزوندنیاناشیر. بئله کی ان آزیندان بو دوشونجهدهدیر کی، بو گون اونون دیلینی باشادوشمهسهلر ده، گلهجکده اونون بو گونکو یازیب یاراتدیغی دیلدن بیر دیل اؤزهییکیمی استفاده ائده بیلرلر.

دیل چئشیدلی موضوعلارلا یاناشی چئشیدلی سجییه قازانیر.سیاست، شعر، ادبیات، فلسفه، بیلیم و گوندهلیک دیللرین هر بیریسینین اؤزونهمخصوصلوغو وار. بو قونولار، اؤزونه مخصوص دیللری بیربیریندن سئچیلیر و اؤزو اوچونسجییه قازانیر.

مدرن دونیامیزین دایم حرکتده اولماسی طلب ائدیر کی اونوعکس ائتدیرن صنعت ده حرکتده اولسون. صنعت ده بو حرکتی گؤسترن شئی، دیل و اونوناوزرینده یارادیلان صنعتکارلیقلاردیر. دیل آنلاییشلارینین گئنیشلنمهسی نتیجهسیندهصنعتکارین دا گؤروشلری گئنیشلهنیر.

دیلیمیز، اوخوجوموز، ادبیاتیمیز

شریف مردی

نئچه گون اؤنجه همت شهبازی «یئنه دیلیمیز، ادبیاتیمیز»باشلیقلی یازی تلگرام کانالیندا یایدی؛ اوخویاجاغینیز یازی همن یازییا قاییداراقبیرپارا گؤروشلر و نوتلار اؤنه سوردورَرک، سایین همت شهبازی اؤتورن سؤزو چؤزمکایستهییر.

آقای شهبازی اؤز یازیسیندا «بوگونکو دیلیمیزی» آماجلایانبیرنئچه سورونو چؤزوب آچاراق، «ادبیاتچی» و «اوخوجو» آراسیندا یارانان چاتدانسؤز آچیب، دیلیمیزین «قورویوب ساخلاماق»ینین «یاواش یاواش» چتینلشمهیینی اورتایاقویماق ایستهییر.

یازارا گؤره بیر طرفدن «دیلیمیزین الینده، قوروماجیهازلاری (مثلن: مدرسه، مئدیا، تلویزیا و...) اولمادان یاری جان حیاتا داوامائدیر» دیگر طرفدن ایسه هر دیلین گلیشمهسینده و باشقا دیللرله تعاملدا نورمالپروسه اولان «آل وئر» بیزیم دیله گلدیکده ایکی طرفین یارارلانان بوتون جیهازلار«آربا و برابر» اولمادیغیندان بو «آل وئر» دئوریلَرک بیر «قومار» اولور؛ و طبیعیکی قومارین بیر یانی اوتماق اوبیر یانی ایسه اوتوزماقدیر. جناب شهبازی «بوگونکودیلیمیزی» انگللَین ایکی عاملی وورغولایاندان سونرا «دانیشیق دیلیمیز صنعی وساختالاشیر. اونا گؤره کی هم قراماتیکاسی (نحوی) یادلاشیر هم یئرلی و دوغماسؤزلریمیز باشقا دیللردن گلن سؤزلرله قاریشیر» دئییر.

«ادبیات دیلیمیز»ـه گلدیکدهایسه، یازارا گؤره، «باشقا دیللرین هجوم گتیرمهسی» و گئتگئده «ساختالاشان»دانیشیق دیلی «ادبیاتچی» ایله «اوخوجو»نون آراسیندا «باشا دوشمهمه» سورونو یارادیر.ایکی دسته ایسه اؤز قونوملاریندان گئری چکیلمک ایستهمیر (یوخسا ائدهبیلمیر)یازارا گؤره. بئلهلیکله سایین شهبازینین اؤزت اولاراق ایلک باشدان اؤتوردویو«بئله نظره گلیر کی بو گونکو دیلیمیزی قورویوب ساخلاماق یاواش یاواش چتینلشیر» سؤزودوغرولور.

آردی اولاجاق یادداشتدا سایین همت شهبازی بعضی کلمهلردنیارارلاناراق آماجلادیغی قاورامی ائلهبیل اوقدر ده دقیق نظرده توتماییب یوخسااونلارا دقیق یاناشماییبدیر. «دیلیمیز»، «اوخوجوموز» و «ادبیاتیمیز» کیمی کلمهلرهاوقدر گئنیش میدان وئرمکله یا آنلامدان سالیر یا دا کلیگویی اولور سونوندا.«دیلیمیز» دئدیییمیزده ایران اؤلکهسینده قوللانیلان آذربایجان و باشقا تورکشهرلرده دانیشیلان دیل اوقدر ده بیر یئره سیخیشان دیل دئییلدیر؛ بونا باخمایاراقهامیمیزین ذهنینده جانلانان تورک دیلینی نظرده توتساق دا، و داها دا قاپساملیاونو بیر دیل و بیزیم اولاراق «دیلیمیز» آدلاندیرساق دا، یئنه «بیر» دیلین اوقدرواریانتلاری اولابیلر کی چئشیتلی دستهلرین قوللاندیغینی باشقاسینین آنلاماماسینادا گتیریب چیخاریر. یقین کی جناب شهبازینین آماجی بئله بیر آنلاشمامالار دئییلدیرهرحالدا و چتین توتماییب دا داها چوخ الاوستو قاورامی ایله دانیشیلان و یازیلاندیلین آراسیندا یارانان چاتدان سؤز آچیر.

سؤزونو دئدیییم چئشیتلی دستهلرین بیربیرلرینینآنلاشیلمامازلیغی هئچ زامان سؤزقونوسو اولمور دا ترسینه داها اؤزللیک وئریراونلارا؛ «بیزیم» بوردا ایسه بئله بیر شئی اولور! نهدن بئله بیر سونوجا واریرام؟(حاقلاییرام) ائله بوردان باشقا ایکی «اوخوجوموز» و «ادبیاتیمیز» کلمهلرینه گلیبچاتیریق. «اوخوجوموز» کیمدیر؟ «ادبیاتیمیز» نهدیر؟ بو ایکینی بیر دستهدهتانیتدیرا دا بیلریک «بیزده». سؤزگلیمی «بیزیم دیل»ین گئنیشلهنمه و گلیشمهیهامکانی اولمایان و یوخ اولان «جیهازلار» نَدنیندن دولایی «اوخوجوموز» همن «ادبیاتچیمیز»دیر.بوردا «اوخوجو» هاردایسا بللی بیر گروه اولابیلر؛ تلاشا قاپیلیب اولمایانجیهازلاری اؤزونه یارادان، ایستهییب اؤرگهشن و سونوندا اوخویا بیلن کیمسه. یانیسایین همت شهبازینین آماجلادیغینین ترسینه بوتون اینسانلارین آنادیلی تورکجهاولان کیمسه «اوخوجو» دئییلدیر، نئجهکی باشقا دیللرده ده. «دیلیمیزین کلمهاحتیاطلاریندان (ذخیره) اوزاقلاشان اوخوجوموز، ادبیاتیمیزین دا دیلینی باشا دوشمهیهجکدیر».

دیگر یاندان دیل دورغون بیر وارلیق دئییل ده گلگله جانلیجانلی قولقاناد آچیب گئنیشلهشن وارلیقدیر؛ باشقا سؤزله زامان سورهجی اؤزونویئنیلهییب گلیشدیرمهسه اؤلومه سورونن نعش اولور. بو گلیشمه و گئنیشلهنمهنینبیر یانی سایین شهبازینین سؤز ائتدییی «آل وئر»دیر. آنجاق «دیل اؤز کؤکونو، اؤزاوریژیناللیغینی» ساخلاماقلا یئنی قاوراملاری، اوفقلاری یئنی سؤزجوکلر و تئرمینلرلهاؤنه سوردورمهسه قورویوب یوخ اولماغا محکوم بیریسیدیر. دیلین گلیشمهسی یالنیزگئرییه دؤنوب آرخئولوق کیمی ایچینده دئشینمه دئییلدیر؛ بیر یؤنو گئرییه باخاراققالان یؤنلر اؤنه دؤنوکدور گلیشن دیلین. بو اوزدن بیزیم دورومدا «اوخوجو» بوتونکوتلهدن ایسترایستهمز آییریلیب ایرهلیلَمهلیدیر (باشقا دیللر و میللتلر کیمیالبته). سانمیرام جیمز جویسون یولیسس و FinnegansWakeرومانینی یوخسا ویرجینیا وولفون رومانلارینی وبئله یؤنتملرده اولان باشقا رومانلار یوخسا شعرلری بوتون اینگیلیس دیللی کوتلهاوخویوب باشا دوشه بیلسین؛ یوخسا هاروارد یونیئورسیتهسینده فلسفه آنلادانفیلسوفون سؤزلرینی والستریتدهکی دللال! (هر حالدا سایین شهبازی یازیسینینسونوندا بیرجور بو سؤزلری دئمک مجبوریتیندهدیر ده)!

باشقا دیللره گؤره «بیزلر» دیل قونوسوندا ائش دورومدااولمادیغیمیزدان بئله بیر چابا (اؤیرهشیب یارارلانماق) داها چتین اولور و اوخوجوکوتلهسی دارالیر، نه ایسه همن بو دارالان دستهدن داها کیمیلرینی «ادبیاتچی»دئیه آییرابیلریک. چونکو اؤیرنمه چتینلییینه قاتلاشیب دا «دیل»دن یارارلانماغیباجاران یارادابیلر یالنیز. هرحالدا «اوخوجو» دستهسینه گیرهبیلمهین تورک، نهقدرقولای دا توتساق، اؤز دیلینده ساوادسیزدیر. بئلهجه «بونون آردیندا ایسهادبیاتیمیز اوخوجوسوز قالیر. ادبیاتچیلاریمیز، یالنیز بیر خاص ادبیاتچیلارلادانیشیغا و دیالوگا کئچه بیلیر» سؤزو (یازینی و اؤزللیکله ادبیاتی هامی اوخویوبباشا دوشه گرک آلینیر بو سؤزدن، باشقا سؤزله اوخوجو همن تورکدور دئییر!) بیرجورلاخلاق نظره گلیر اؤز یئرینده.

البته کی آقای شهبازینین پیغمبرانه سؤزو «داها دوغروسو،بو گون ادبیاتیمیز بیر دیل یاشاییر، کوتله آراسیندا یاشانان دیل ایسه، باشقا بیردیل حساب اولونور» مضیقهده اولان بیزیم دیلده داها کوبودجا اؤزونو گؤسترهبیلر،نه ایسه بئله بیر دوروم یوموشاق دا اولسا باشقا دیللرده ده وار. یئنی سؤزجوکلربیر یاندان، قراماتیکا اوبیری یاندان، دونیایا و داها دوغروسو دوشونجه دونیاسینایئنیجه آیاق باسان قاوراملار وس. باشقا یاندان آرادا یارانان چاتی (باشقا دیللرهگؤره اولوشان چاتی دئمیرم هله!) آیدینجا گؤرسترهبیلر. نهدنسه یازارین«اولتیماتوم» وئرمک ایستهیی کیمی توشلامیشی (بوراکیمی) بللی اولمور.